In een van de meest dynamische stadsdelen van Amsterdam ligt een onverwachte oase van rust. Waar ooit een verdichte bouwplaats lag, ontstond Houthavens Botanique, een pocketpark dat bewoners, bezoekers en professionals samenbrengt tussen bomen, vaste planten en kunst. Het initiatief van Erwin Stam Tuinstudio en Heren2 werd samen met Boomkwekerij Ebben ontwikkeld tot een plek waar natuur, ontmoeting en experiment hand in hand gaan.
Een verfijnde groene ruimte voor de buurt
Op een braakliggend terrein van Heren2 in de Amsterdamse Houthavens stond de eigenaar voor een keuze: het terrein tijdelijk leeg laten of er iets waardevols voor de omgeving creëren. Aanvankelijk was het idee om enkele bomen te planten, om nog wat extra groen toe te voegen aan het al groene gebied van Houthavens, maar ontwerper Erwin Stam zag meer potentie.
Geïnspireerd door pocketparken die hij eerder in de Verenigde Staten en Australië had bezocht, ontwikkelde hij een concept waarin groen niet alleen decor is, maar de drager van sociale interactie. Midden in een wijk die volop in ontwikkeling is, ontstond een plek waar bewoners elkaar kunnen ontmoeten, ontspannen en zich laten inspireren.
"Ik zag een verfijnde, groene plek voor me waar mensen niet doorheen worden gejaagd. Geen route om te kunnen hardlopen of snel doorheen te fietsen, op weg van A naar B maar juist een buitenruimte waar je vertraagt en tot rust komt." Aldus Stam.
Die visie komt terug in elk onderdeel van het park. Klassieke vormen, glooiende hagen en een rond plein creëren een uitnodigende sfeer. Kunstwerken in de vorm van een grote muurschildering en een houten sculptuur versterken het karakter van de plek. Het verhoogde pad met bomenallée fungeert niet alleen als wandelroute, maar heeft ook potentie als podium voor modeshows, theater en buurtactiviteiten.
De basis voor een gezond groeiklimaat
Achter het groene eindbeeld schuilt een doordachte technische aanpak. Het terrein bestond uit bouwgrond en verdichte kleigrond, waardoor regenwater tijdens de natte winter van 2024-2025 moeilijk kon infiltreren. Dat vormde het vertrekpunt voor een integrale aanpak waarin bodemherstel en een toekomstbestendige waterhuishouding centraal stonden. Om een duurzame groeiplaats te realiseren, werd een deel van de bestaande grond afgegraven en vervangen. Daarnaast werd ingezet op bodemverbetering en het herstel van het bodemleven. Wadi's met vochtminnende beplanting, waaronder imposante Gunnera's, zorgen voor tijdelijke wateropvang. Een ondergronds drainagesysteem ondersteunt de afvoer van overtollig water. Tegelijkertijd dragen regenwormen, wortelontwikkeling en organische processen bij aan een luchtigere bodemstructuur.
Het resultaat is een systeem dat zichzelf steeds verder verbetert. Naarmate bomen en planten dieper wortelen, neemt de infiltratiecapaciteit toe en ontstaat geleidelijk een natuurlijk evenwicht tussen bodem en water.
Een toekomstbestendig bomenbestand
Bij de keuze van de bomen stond klimaatbestendigheid centraal. De soorten zijn geselecteerd op hun vermogen om te kunnen gaan met de steeds grotere extremen tussen natte en droge periodes, terwijl ze tegelijkertijd bijdragen aan biodiversiteit en ruimtelijke kwaliteit.
Een bijzondere rol is weggelegd voor de wilgbladige eik (Quercus phellos), een soort die steeds vaker wordt genoemd als boom van de toekomst. Dankzij zijn sterke aanpassingsvermogen aan uiteenlopende groeiomstandigheden en zijn weerbaarheid tegen klimaatverandering is deze eik uitstekend geschikt voor stedelijke omgevingen. Als symbolisch startpunt van het park werd een exemplaar van maar liefst acht meter hoog, samen met enkele kleinere heesters, aangeplant door kinderen van BSO Houthaven tijdens een boomfeestdag.
Voor het drogere, meer zandige deel van Houthavens Botanique viel de keuze op Pinus pinea. Met zijn karakteristieke schermvormige kroon brengt deze mediterrane soort niet alleen een uitgesproken silhouet in het park, maar laat hij ook zien hoe boomsoorten uit warmere klimaatzones een steeds grotere rol kunnen spelen in toekomstbestendige stedelijke beplantingen.
Karakter en diversiteit als basis
Daarnaast zijn verschillende klimaatbestendige boomsoorten toegepast die ieder een eigen bijdrage leveren aan het karakter van het park. Zo zorgt Parrotia persica met zijn spectaculaire herfstverkleuring voor een uitgesproken seizoensbeleving. Gleditsia triacanthos voegt een luchtige kroonstructuur toe en is bovendien een waardevolle drachtplant voor insecten, met een nectar- en pollenwaarde van 5. De Japanse zelkova (Zelkova serrata) wordt gewaardeerd om zijn elegante groeiwijze en brede toepasbaarheid op uiteenlopende groeiplaatsen. Voor wintergroene structuur is gekozen voor de steeneik Quercus ilex, waarvan de leerachtige, glanzend donkergroene bladeren met behaarde onderzijde de verdamping beperken en de boom bijzonder goed bestand maken tegen langdurige droogte en hitte. Ook verschillende iepencultivars kregen een plek in het park vanwege hun bewezen geschiktheid voor stedelijke omstandigheden.
Voor de realisatie werkte Erwin Stam Tuinstudio nauw samen met Boomkwekerij Ebben. Die samenwerking gaat al jarenlang verder dan de levering van bomen en andere beplanting. Toen de uitdagingen rondom bodemstructuur en waterhuishouding aan het licht kwamen, werd gezamenlijk gezocht naar oplossingen voor een duurzame groeiplaats en een gezonde ontwikkeling van het groen.
"Ebben is al jarenlang een vaste partner. Juist bij complexe vraagstukken, zoals de bodemproblemen op deze locatie, denken we samen na over de beste oplossing."
Ontwerp en spontane natuur
Houthavens Botanique is meer dan een ontworpen landschap. Het functioneert ook als experimentele groene ruimte. De bomen vormen samen de ruggengraat van het park, maar worden ondersteund door een rijke onderbeplanting die bewust ruimte laat voor spontane ontwikkeling. Een zorgvuldig samengesteld wildebloemenmengsel zorgt voor kleur en variatie gedurende het hele seizoen. Tegelijkertijd versterkt het de ecologische waarde van het park door nectar, stuifmeel en leefruimte te bieden aan een grote diversiteit aan bestuivende insecten.
Er zijn bijzondere rozen- en hortensiasoorten geplant en ook met bol- en knolgewassen wordt geëxperimenteerd. Zo werden ruim 4.000 botanische tulpen geplant als voorjaarsbloeiers. Deze soorten en kruisingen staan dicht bij de oorspronkelijke wilde tulpen en kenmerken zich door hun natuurlijke uitstraling, kleinere formaat en sterke verwilderingsvermogen. Waar veel moderne tulpen na enkele jaren verdwijnen, kunnen botanische tulpen zich langdurig handhaven en zelfs uitbreiden.
Stam zegt hierover: “De ambitie is niet om elk detail te beheersen, maar om het park zich deels zelfstandig te laten ontwikkelen. Het park mag zijn eigen weg vinden, zonder dat het verwildert."
Ruimte voor inheemse kruiden
Naast de ingezaaide wildebloemenmix kregen vaste planten een plek tussen inheemse soorten die vaak als onkruid worden beschouwd. De spontane vegetatie speelt zelfs een belangrijke rol in de biodiversiteitswaarde van het park. Distels (Cirsium spp.) dienen als waardplant voor de Distelvlinder en verschillende gespecialiseerde galvormende insecten. Kleefkruid (Galium aparine) ondersteunt onder meer de Walstro-pijlstaart, waarvan de rupsen afhankelijk zijn van walstroachtigen. Sint-janskruid (Hypericum perforatum) is een belangrijke waardplant voor specialisten zoals de zeer zeldzame Sint-janskruiduil, die voor zijn levenscyclus afhankelijk is van Hypericum-soorten. De gele toorts (Verbascum thapsus) is juist een waardplant is voor gespecialiseerde bladhaantjes uit het geslacht Chrysolina en duizendblad (Achillea millefolium) trekt een grote verscheidenheid aan zweefvliegen, wilde bijen en sluipwespen aan.
Groen als katalysator voor ontmoeting
Sinds de opening, die werd verricht door Hare Koninklijke Hoogheid Margarita, prinses de Bourbon de Parme, heeft Houthavens Botanique zich ontwikkeld tot een levendige ontmoetingsplek. Het park biedt ruimte aan buurtborrels, bedrijfslunches, muzikale evenementen en educatieve activiteiten. Zo verzorgde Erwin Stam er een workshop waarin kinderen hun eigen droompark ontwierpen.
Ook in de toekomst blijft het park flexibel inzetbaar, met mogelijkheden voor onder meer modeshows, lezingen en culturele bijeenkomsten. Houthavens Botanique laat zien dat zelfs een relatief klein stedelijk park een grote maatschappelijke én ecologische impact kan hebben. Niet door zoveel mogelijk functies toe te voegen, maar door een omgeving te creëren waar natuur, ontmoeting en verbeelding elkaar versterken.
